अथांग निसर्गरम्य कनकेश्वर दर्शन
अथांग निसर्गरम्य कनकेश्वर दर्शन
रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्यातील निसर्गरम्य कनकेश्वर देवस्थान हे केवळ भाविकांचे श्रद्धास्थान नसून पर्यटकांच्या आकर्षणाचे एक प्रमुख केंद्र आहे. अलिबागपासून साधारणतः १३-१४ किलोमीटर अंतरावर आणि समुद्रसपाटीपासून सुमारे १२०० फूट उंचीवर वसलेले हे मंदिर ‘कोकणची काशी’ म्हणून ओळखले जाते. या मंदिराचा इतिहास आणि इथली निसर्गसंपदा इतकी समृद्ध आहे की, इथे येणारा प्रत्येक जण भक्ती आणि निसर्ग अशा दोन्ही अनुभवांनी तृप्त होतो. डोंगराच्या पायथ्यापासून मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी ७५० पायऱ्या चढाव्या लागतात. ही वाट घनदाट झाडीतून जाते, त्यामुळे चढण चढताना थकवा जाणवत नाही. वाटेत ठिकठिकाणी जुन्या काळातील पाषाण कोरकाम आणि निसर्गाचे विलोभनीय दर्शन घडते.
—-या मंदिराचा इतिहास अतिशय प्राचीन असून ऐतिहासिक नोंदीनुसार, आठव्या शतकात राष्ट्रकूट सम्राटांनी या मंदिराची उभारणी केली होती. राष्ट्रकूटांनी श्रीबाग (अलिबाग) ते चंपावती (चौल) हे पूर्ण रेवतीक्षेत्र जिंकून घेतल्यावर या परिसरात जी दहा महत्त्वाची मंदिरे बांधली, त्यापैकी कनकेश्वर हे एक प्रमुख मंदिर मानले जाते. पुढे तेराव्या शतकात या मंदिराचा जीर्णोद्धार झाल्याचे उल्लेख आढळतात.
—-कनकेश्वर मंदिर हे भगवान शिवाचे मंदिर आहे. कनकेश्वर मंदिराच्या नावामागे एक अत्यंत रोचक पौराणिक कथा सांगितली जाते. प्राचीन काळी कनकासुर नावाचा एक सामर्थ्यवान राक्षस होता. त्याने भगवान शिवाची कठोर तपश्चर्या करून त्यांना प्रसन्न करून घेतले आणि चक्क महादेवांसोबतच द्वंद्वयुद्ध करण्याची इच्छा व्यक्त केली. भक्ताची इच्छा मानून भोळ्या शंकराने हे युद्ध मान्य केले; मात्र युद्ध इतके अटीतटीचे झाले की दोघांपैकी कोणीही हार मानण्यास तयार नव्हते. सरतेशेवटी, महादेवांनी या ठिकाणी कायमचे वास्तव्य करावे, अशी विनंती कनकासुराने केली. शंकरांनी त्याला तिथेच पालथे पडून राहण्याची आज्ञा दिली आणि त्याच्या पाठीवर यज्ञ केला. या यज्ञात कनकासुर भस्म झाला, परंतु त्याच्या भक्तीमुळे आणि दिलेल्या वचनामुळे महादेवांनी तिथेच मुक्काम केला. कनकासुराच्या नावावरूनच या स्थानाला ‘कनकेश्वर’ असे नाव पडले.
—-या मंदिराची बांधणी अतिशय भव्य असून ते हेमाडपंती शैलीतील आहे. मंदिराचा कळस, कोरीव काम आणि दगडी खांब यांवरून या मंदिराच्या प्राचीनतेची साक्ष पटते. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराशी एक मोठी नंदीची मूर्ती आहे, जी भाविकांचे लक्ष वेधून घेते. गाभाऱ्यातील शिवलिंग अत्यंत तेजस्वी असून तिथे प्रवेश करताच मनाला एक वेगळीच शांतता लाभते. मंदिराच्या परिसरात ‘ब्रह्मकुंड’ नावाचा एक पाण्याचा साठा आहे, जो बाराही महिने पाण्याने भरलेला असतो. या कुंडातील पाणी अत्यंत शुद्ध आणि थंड असते. भाविक इथे येऊन पवित्र स्नान करतात किंवा हात-पाय धुवून मगच देवाचे दर्शन घेतात. या व्यतिरिक्त परिसरात विष्णू मंदिर, गणपती मंदिर आणि इतरही काही छोटी मंदिरे आहेत, जी या परिसराचे आध्यात्मिक महत्त्व वाढवतात.
—-कनकेश्वरचे वैशिष्ट्य म्हणजे इथला निसर्ग. डोंगरावर पोहोचल्यानंतर अलिबागचा समुद्रकिनारा, समुद्रातील कुलाबा किल्ला आणि आसपासच्या हिरव्यागार डोंगररांगांचे दृश्य अतिशय मोहक दिसते. विशेषतः पावसाळ्यात आणि हिवाळ्यात कनकेश्वरचे रूप अधिकच खुलते. पावसाळ्यात डोंगरावरून वाहणारे छोटे-छोटे पाझर आणि सगळीकडे पसरलेली हिरवळ यामुळे हे ठिकाण एखाद्या नंदनवनासारखे वाटते. तर हिवाळ्यातली थंड हवा आणि पहाटेचे धुके ट्रेकर्ससाठी पर्वणीच असते. येथील वनसंपदाही खूप मोठी आहे. डोंगरावर अनेक औषधी वनस्पती आढळतात. तसेच विविध प्रकारचे पक्षी आणि फुलपाखरे पाहण्यासाठी निसर्गप्रेमी इथे गर्दी करतात. इथली शांतता इतकी प्रभावी आहे की, शहराच्या कोलाहलापासून दूर येऊन थोडा वेळ ध्यानधारणा करण्यासाठी हे उत्तम ठिकाण आहे.
—-कनकेश्वर देवस्थानात महाशिवरात्रीचा उत्सव अत्यंत मोठ्या प्रमाणावर साजरा केला जातो. या दिवशी अलिबागसह संपूर्ण महाराष्ट्रातून हजारो भाविक दर्शनासाठी येतात. संपूर्ण डोंगर ‘हर हर महादेव’च्या जयघोषाने दुमदुमून जातो. त्या दिवशी डोंगरावर जत्रा भरते, विविध धार्मिक कार्यक्रम होतात आणि रात्रीच्या वेळी मंदिराची रोषणाई पाहण्यासारखी असते. कार्तिकी एकादशीलाही इथे मोठी यात्रा भरते. या उत्सवांवेळी परिसरातील ग्रामस्थांचा उत्साह आणि त्यांची श्रद्धा वाखाणण्याजोगी असते. भाविकांच्या सोयीसाठी आता वर काही विश्रांतीगृहे आणि चहा-नाश्त्याची सोय झाली असली, तरी डोंगराचे पावित्र्य राखणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे.
—-कनकेश्वर हे केवळ एक धार्मिक स्थळ नसून ते ऐतिहासिक आणि नैसर्गिक सौंदर्याचा वारसा जपणारे ठिकाण आहे. जे लोक अलिबागला फिरायला जातात, त्यांच्यासाठी कनकेश्वरची भेट अनिवार्य ठरते. शारीरिक श्रमाची तयारी ठेवून जेव्हा आपण त्या पायऱ्या चढतो, तेव्हा वर पोहोचल्यावर मिळणारा आनंद आणि दर्शन सर्व थकवा दूर करतो. कनकेश्वरची ही वारी म्हणजे भक्ती, शक्ती आणि निसर्ग यांची एक अपूर्व भेट आहे. आपल्या संस्कृतीचा हा अनमोल ठेवा जपणे आणि त्याचा आदर करणे हे आपले कर्तव्य आहे. हे देवस्थान पर्यटनाच्या नकाशावर महत्त्वाचे स्थान टिकवून आहे आणि भविष्यातही ते भक्तीचे ऊर्जास्त्रोत म्हणून मार्ग दाखवत राहील.
